Staw kolanowy, największy i jeden z najbardziej złożonych w ludzkim ciele, codziennie poddawany jest intensywnym obciążeniom. Do jego prawidłowego funkcjonowania przyczynia się rzepka – niewielka, ale ważna kość, która chroni staw i wspomaga ruch. Dowiedz się, gdzie się znajduje i jaką pełni funkcję.
Jak zbudowane jest kolano?
Staw kolanowy to największy i jeden z najbardziej złożonych stawów w naszym ciele. Tworzy go połączenie kości udowej, piszczelowej oraz rzepki. Złożona budowa kolana umożliwia zginanie i prostowanie nogi, a także ograniczone ruchy rotacyjne. Powierzchnie stawowe pokryte są chrząstką szklistą, która działa jak amortyzator i zmniejsza tarcie podczas ruchu. Całość otacza torebka stawowa, a jej wnętrze wypełnia maź stawowa, która odżywia chrząstkę i ułatwia płynne poruszanie się stawu. Stabilność kolana zapewniają także więzadła, m.in. więzadło krzyżowe przednie i tylne oraz więzadła poboczne, które zapobiegają nadmiernym ruchom i chronią przed urazami. [1]
Czym jest rzepka?
Rzepka to trójkątna, płaska kość umiejscowiona z przodu kolana, pełniąca funkcję ochronną i biomechaniczną. Jest osadzona w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda i działa jak bloczek, który zwiększa efektywność pracy tego mięśnia podczas prostowania nogi. Dzięki temu ruch jest silniejszy i bardziej precyzyjny. Rzepka chroni także przednią część stawu kolanowego przed urazami mechanicznymi oraz rozkłada siły działające na staw, zapobiegając nadmiernemu przeciążeniu innych struktur. [1,2]
Mechanika i ruchy w stawie kolanowym
Dokładna analiza funkcji rzepki wymaga głębszego spojrzenia na złożoną mechanikę stawu kolanowego. Ten silnie obciążony staw uczestniczy w utrzymaniu postawy stojącej oraz umożliwia ruchy kończyny dolnej. W pozycji stojącej prostowniki i zginacze stabilizują staw, a ich siła dostosowuje się do konkretnej postawy. [1]
Wpływ środka ciężkości na stabilność stawu
Środek ciężkości ciała wpływa na stabilność stawu kolanowego. Gdy jego pionowy rzut przechodzi przez staw, kość udowa i piszczelowa tworzą prostą linię, a mięśnie utrzymują równowagę. W postawie „na baczność” przesunięcie środka ciężkości do przodu powoduje zgięcie kolana pod kątem mniejszym niż 180°, a jego prostowanie ograniczają więzadła i tylna ściana torebki stawowej.
Podczas unoszenia kończyny mechanika stawu się zmienia. Przy zgięciu stawu biodrowego goleń dąży do zgięcia kolana, a przeciwdziała temu mięsień czworogłowy. Natomiast przy prostowaniu biodra kolano prostuje się biernie pod wpływem grawitacji. [1]
Zgięcie i prostowanie a rola rzepki
Ruchy zgięcia i prostowania kolana są ściśle związane z postawą. Staw zgina się do około 130° (pasywnie do 150°), a dalsze zgięcie jest niemożliwe z powodu ograniczeń mięśniowych. Podczas tych ruchów pracują powierzchnie stawowe kości udowej, piszczelowej i rzepki. Kłykcie kości udowej początkowo toczą się po kłykciach piszczelowych, a następnie obracają.
Rzepka ma tu duże znaczenie. Przy wyprostowanym kolanie wystaje ku przodowi, a przy zgiętym zagłębia się między kłykcie, zaokrąglając kolano. Umożliwia mięśniowi czworogłowemu pełne wyprostowanie stawu, przesuwając się o 5-7 cm podczas ruchów. W wyprostowanym kolanie można ją przesuwać na boki.
Możliwe schorzenia rzepki
Rzepka jest podatna na liczne schorzenia, z których najczęściej wyróżnia się zwichnięcie rzepki, chondromalację w stawie rzepkowo-udowym oraz zespół bocznego przyparcia rzepki.
Zwichnięcie rzepki
Zwichnięcie rzepki polega na jej przemieszczeniu się poza bruzdę międzykłykciową, najczęściej w kierunku bocznym, czyli na zewnątrz kolana. Do takiego urazu dochodzi zwykle podczas aktywności fizycznej, zwłaszcza w trakcie uprawiania sportu. Niekorzystne ustawienie kolana oraz niewłaściwe napięcie mięśni mogą spowodować przesunięcie rzepki poza jej naturalne położenie. Tego typu przypadki występują rzadko u osób z prawidłową budową rzepki i bruzdy w kości udowej, po której się ona przemieszcza. Największą podatność na ten uraz obserwuje się u starszych dzieci i młodzieży, zwłaszcza przed 20. rokiem życia. Wraz z wiekiem ryzyko jego wystąpienia maleje – po 30. roku życia przypadki te są zdecydowanie rzadsze, a w późniejszych latach niemal wyjątkowe.. . . [2]
Chondromalacja w stawie rzepkowo-udowym
Chondromalacja w stawie rzepkowo-udowym to ogólne określenie na uszkodzenia chrząstki pokrywającej zarówno rzepkę, jak i przylegającą do niej część kości udowej. Może ona objawiać się zmiękczeniem chrząstki, ubytkami, a w zaawansowanych stadiach – całkowitym zniszczeniem chrząstki i odsłonięciem kości.
Do przyczyn chondromalacji w stawie rzepkowo-udowym należą urazy kolana (zwłaszcza przedniej części, np. upadki, przebyte złamania czy wielokrotne zwichnięcia rzepki) oraz dysplazja stawu rzepkowo-udowego, czyli wrodzona nieprawidłowość w budowie stawu predysponująca do zwichnięć rzepki. [3]
Zespół bocznego przyparcia rzepki
Zespół bocznego przyparcia rzepki to schorzenie stawu rzepkowo-udowego, które powstaje na skutek nieprawidłowej biomechaniki tego stawu. Przyczynami są czynniki anatomiczne, mięśniowe oraz zaburzenia postawy ciała, które powodują przesunięcie rzepki na bok podczas ruchu kolana. Objawia się bólem zlokalizowanym głównie po bocznej stronie kolana, uczuciem przeskakiwania oraz krepitacją (trzaskaniem, trzeszczeniem w stawie). [4]
Artykuł na zlecenie marki 4flex.
Źródła
[1] Sokołowska-Pituchowa J., Anatomia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, s. 167-171, 647-649
[2] Stępień K., Zwichnięcia rzepki, Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/pacjent/ortopedia/choroby-urazy/273854,zwichniecia-rzepki [Dostęp online: 25.07.2025]
[3] Stępień K., Chondromalacja w stawie rzepkowo-udowym, Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/pacjent/ortopedia/choroby-urazy/262066,chondromalacja-w-stawie-rzepkowo-udowym [Dostęp online: 25.07.2025]
[4] Strojek, K., Kortas, K., Radzimińska, A., Weber-Rajek, M., Styczyńska, H., & Zukow, W. (2016). Leczenie zachowawcze zespołu bocznego przyparcia rzepki= Conservative treatment of excessive lateral pressure syndrome. Journal of Education, Health and Sport, 6(9), 841-854.